darentezar.ir
حدیث کِساء حدیثی در فضیلت پیامبر(ص)، امام علی(ع)، فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) دانسته میشود. امامان شیعه برای اثبات برتری و استحقاق خویش در امر خلافت، به این حدیث استناد نمودهاند. به گفته برخی حدیثشناسان، پیامبر اکرم(ص) هنگام نزول آیه تطهیر، خود و خاندانش را در زیر عبایی جمع کرد و به این شکل، مصادیق این آیه را معرفی نمود. محل واقعه مربوط به حدیث کِساء را خانه ام سلمه، دانستهاند.
حدیث کساء در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده و برخی آن را متواتر میدانند. البته متن حدیثی که در مفاتیح الجنان به نام حدیث کساء آمده، در بخشهایی، متفاوت با حدیثی است که در منابع کهن نقل شده است. به اعتقاد ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تقلید شیعه، با توجه به احادیث مَن بَلَغ و اهتمام برخی عُلما نسبت به قرائت نقلی که در مفاتیح الجنان آمده است، میتوان آن را به قصد رجاء و برآورده شدن حاجات خواند.
مفهومشناسی و جایگاه
حدیث کساء از جمله دلایل اثبات فضیلت، برتری و استحقاق امامان شیعه در امر خلافت، معرفی شده[۱] و با توجه به نزول آیه تطهیر در جریان این حدیث،[۲] از آن برای اثبات عصمت امامان نیز استفاده میشود.[۳]
کساء، به لباسی که خود را با آن میپوشانند، معنی شده است.[۴] برخی لغتشناسان نیز آن را به معنی عبا دانستهاند.[۵] همچنین این واژه به معنی زیرانداز و روانداز نیز به کار رفته است.[۶]
ماجرای حدیث کساء
گفته میشود، هیچ یک از احادیثی که درباره ماجرای کساء نقل شده است، آن را به طور کامل بیان ننموده و هریک فقط به بخشی از آن اشاره کردهاند.[۷] محمد محمدی ریشهری با بهرهگیری از روایات، تصویری از این رویداد را ارائه نموده است:
پیامبر اکرم(ص) در خانه همسرش، ام سلمه قرار است پیام مهمی از سوی خداوند درباره چند تن از نزدیکان خود دریافت کند؛ لذا به همسرش تأکید میکند که به هیچکس اجازه ورود ندهد. از سوی دیگر، در همین روز، فاطمه(س)، دختر پیامبر(ص) تصمیم میگیرد برای پدر غذای مناسبی به نام عصیده (حلوا)[۸] تهیه کند. او این غذا را در دیگ کوچک سنگی فراهم میکند و آن را روی طبقی گذاشته، برای پدر میآورد. ام سلمه میگوید: «من نتوانستم مانع ورود فاطمه شوم». پیامبر(ص) به دخترش فرمود: «برو و همسر و دو فرزندت را هم بیاور». فاطمه(س) بیدرنگ به منزل بازگشت و همراه همسر و دو فرزندش که در آن وقت، خردسال بودند به خانه پدر وارد شد. ام سلمه با اشارهٔ رسول خدا(ص) برخاست و در کناری مشغول نماز شد. رسول خدا(ص) با امام علی(ع) و فاطمه(س) و دو فرزندش امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، کنار سفرهٔ فاطمه(س) نشستند. پیامبر(ص) کسای خیبری (عبایی، بافته مردم منطقه خیبر) را بر سر داماد و دختر و فرزندانش کشید و با دست راست به آسمان اشاره کرد و فرمود: «خدایا! اینان اهل بیت(ع) من هستند. پس هرگونه پلیدی را از آنها دور کن و کاملاً پاکشان گردان!» آنگاه جبرئیل امین، نازل شد و آیه تطهیر را خواند: إِنَّمَا یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنکمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکمْ تَطْهِیرًا ﴿۳۳﴾ (ترجمه:...خدا فقط میخواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر ]بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.)[احزاب–۳۳] ام سلمه جلو آمد و عرض کرد: آیا من در شمار اهل بیت نیستم؟ پیامبر(ص) خدا فرمود: تو در راه خیر و نیکی هستی، تو از همسران پیامبر خدایی.[۹]
مکان و زمان ماجرا
وقوع ماجرای کساء را در پی نزول آیه تطهیر[۱۰] و بنابر قول مشهور در خانه ام سلمه دانستهاند.[۱۱] به گفته علامه حلی، نازل شدن آیه تطهیر در خانه ام سلمه از مطالبی است که امت اسلام بر آن اجماع دارد و بهصورت متواتر از ائمه(ع) و بسیاری از اصحاب نقل شده است.[۱۲] ابن حجر نیز بر آن است این آیه در خانه ام سلمه نازل شده است.[۱۳] یوسفی غروی اخبار مرتبط با این حادثه را در حد استفاضه دانسته است. [۱۴] شیخ مفید از اصحاب حدیث نقل کرده که درباره این آیه از عایشه سؤال شد، او در پاسخ گفت: «این آیه در خانه خواهرم امّ سلمه نازل شده است، پس در اینباره از او بپرسید که از من آگاهتر است».[۱۵] سیوطی نیز در «دُرُّ المنثور» از ابن مردویه نقل کرده که ام سلمه گفت: آیه «انما یرید الله...» در خانه من نازل شد.[۱۶]
سید جعفر مرتضی عاملی، از تاریخپژوهان شیعه در قرن ۱۴ قمری، زمان حدیث کساء را مدتی پس از ولادت امام حسن(ع) و امام حسین(ع) دانسته است.[۱۷] بر اساس روایتی در کتاب امالی شیخ طوسی، از حدیثشناسان شیعه در قرن پنجم قمری، ماجرای حدیث کساء پس از نزول آیه تطهیر و برای تعیین مصداق آن نازل شد.[۱۸] و گفته میشود آیه تطهیر در ماه ذیحجه نازل شده است.[۱۹]
سند و منابع حدیث کساء
حدیث کساء مستفیض، بلکه متواتر دانسته شده است.[۲۰] طبری در کتاب دلائل الامامة میگوید: مسلمانان اتفاق نظر دارند، همزمان با نزول آیه تطهیر، پیامبر(ص)؛ امام علی(ع)، فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را فراخواند و با کساء آنان را پوشاند و چنین دعا کرد «اللهم هؤلاء أهلی فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا» خدایا اینان اهل بیت من هستند، از آنها پلیدی را دور کن و آنها را پاک گردان.[۲۱]
منابع شیعه
این روایت در کتابهای تفسیریِ شیعه از جمله تفسیر قمی،[۲۲] تفسیر فرات کوفی،[۲۳] مجمع البیان[۲۴] و البرهان فی تفسیر القرآن[۲۵] و نیز منابع حدیثی همچون اصول کافی،[۲۶] و امالی شیخ طوسی[۲۷] نقل شده است.
منابع اهل سنت
حدیث کساء در منابع حدیثی اهل سنت همچون صحیح مسلم،[۲۸] مسند احمد بن حنبل[۲۹] و اسد الغابة اثر ابن اثیر[۳۰] و نیز منابع تفسیری آنها مانند جامع البیان اثر محمد بن جریر طبری،[۳۱] تفسیر القرآن العظیم اثر ابن ابیحاتم رازی،[۳۲] الکشاف اثر زمخشری،[۳۳] التفسیر الکبیر اثر فخر رازی[۳۴] و الجامع لاَحکام القرآن اثر قرطبی،[۳۵] تفسیر القرآن العظیم اثر ابن کثیر[۳۶] و الدرالمنثور سیوطی[۳۷] نقل شده است. ابن تیمیه در منهاج السنة[۳۸] و ابن حجر در الصواعق المحرقه[۳۹] سند این حدیث را صحیح شمردهاند.
در صحیح مسلم، حدیث کساء از عایشه چنین نقل شده است:
روزی رسول خدا بیرون آمد و عبایی نقشدار که از موی سیاه بافته شده بود، بر دوش داشت. ابتدا حسن(ع) آمد، او را زیر عبا جای داد؛ پس از او حسین(ع) آمد، او را هم به زیر عبا جای داد، سپس فاطمه آمد و در زیر عبا قرار گرفت، بعد علی(ع) آمد و او را هم همراه دیگران زیر عبا جای داد و فرمود: «إنّما یریدُ الله لِیذْهِبَ عَنْکُم الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَ یطَهِّرَکُم تَطْهِیراً»[۴۰]
استدلال ائمه به حدیث کساء
امامان شیعه(ع) برای اثبات برتری خود در موارد متعددی به حدیث کساء استناد کردهاند. از جمله:
«آیا آیه تطهیر، برای من و خاندان و فرزندانم فرود آمده یا برای تو و خاندان و فرزندانت؟ گفت: بلکه تو و خاندانت. فرمود: تو را به خدا! آیا من و خاندان و فرزندانم در روز کساء مشمول فراخوانی پیامبر خدا(ص) بودیم که: «خداوندا! اینان خاندان منند که رهسپار به سوی تو هستند نه به سوی آتش» یا تو؟»[۴۱]
متن حدیث کساء
حدیث کسای مشهور که در مفاتیح الجنان نقل شده است، با آن تفصیل و عبارات در کتب معتبر شیعه و اهل سنت وجود ندارد.[۴۵] شیخ عباس قمی در کتاب منتهی الآمال پس از اینکه اصل حدیث کساء را از احادیث متواتر میداند، درباره متن حدیث کسای مشهور مینویسد: «اما حدیث معروف به حدیث کسا که در زمان ما شایع است به این کیفیت در کتب معتبره معروفه و اصول حدیث و مجامع متقنه محدثان دیده نشده و میتوان گفت از خصایص کتاب منتخب طریحی است.»[۴۶]
بسیاری از محدّثان شیعه همچون کلینی، شیخ طوسی، شیخ مفید، طبرسی و ابن شهرآشوب در کتابهای خود، حدیث کِساء را با اختلافی در الفاظ نقل نمودهاند.[۴۷]
به گفته محمد محمدی ریشهری حدیث کسای شایعشده نخستینبار در کتاب «المنتخب فی جمع المراثی و الخطب»[۴۸] اثر فخرالدین طُرَیحی (درگذشت ۱۰۸۵ق) بدون سند و بعدها در کتاب «عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال»[۴۹] اثر عبدالله بحرانی اصفهانی با سند کامل نقل شده است.[۵۰] گفته شده شیخ عباس قمی نیز این حدیث را در مفاتیح ذکر نکرده است، بلکه پس از رحلت او به آن افزوده شده است.[۵۱]
ناصر مکارم شیرازی، از مراجع تقلید شیعه، سند «عوالم العلوم» را از جهاتی همچون فاصله زیاد برخی از راویان سند، مخدوش دانسته، ولی محتوای آن را بدون اشکال شمرده است.[۵۲] از نظر او با توجه به احادیث من بلغ و اهتمام برخی عُلما نسبت به قرائت حدیث کساء، میتوان آن را به قصد رجا، برای برآورده شدن حاجات خواند.[۵۳] سیدمحمدصادق روحانی، از مراجع تقلید شیعه، سند صاحب عوالم را در نهایت اعتبار و راویان آن را ثقه شمرده است.[۵۴] از نظر وی این حدیث دارای مضامین عالیای است که در احادیث معتبر فراوان یافت میشود. ازاینرو تردیدی در محتوای حدیث نیز وجود ندارد.[۵۵]
معرفی کتاب
برخی از دانشمندان شیعه کتابهایی مستقل درباره اسناد حدیث کساء تدوین و به اثبات اعتبار آن پرداختهاند، از جمله:
همچنین شرحهایی بر متن معروف حدیث کساء نوشته شده است، از جمله:
و نیز دهها تن از شعرای نامدار عرب، فارس، تُرک، لُر و اردو، حدیث کساء را به نظم درآوردهاند.[۵۶]
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
