darentezar.ir
درباره دعای کمیل
دعای کُمَیل دعایی که حضرت علی(ع) به کمیل بن زیاد نخعی تعلیم کرده است. این دعا دارای مضامینی بلند در شناخت خداوند و درخواست بخشش گناهان است. علامه مجلسی دعای کمیل را بهترینِ دعاها دانسته است. این دعا از دعاهای رایجی است که شیعیان در شب نیمه شعبان و شبهای جمعه میخوانند.
سید ابن طاووس در اقبال الاعمال، علامه مجلسی در زاد المعاد و کفعمی در ضمن اعمال نیمه شعبان این دعا را آوردهاند. زیاد شدن روزی و مغفرت الهی از ثمرات خواندن این دعا دانسته شده است.
شرحهای زیادی بر دعای کمیل نوشته شده است از جمله شرح میرزا ابوالحسن لاری در حاشیه زاد المعاد علامه مجلسی، شرح مولی عبدالله سبزوار] از شاگردان ملا هادی سبزواری، شرح میرزا عباس دارابی از شاگردان حاجی سبزواری و شرح انیس اللیل از تألیفات محمدرضا کلباسی.
کمیل
مقالهٔ اصلی: کمیل بن زیاد نخعی
کمیل بن زیاد بن نهیک نخعی از قبیله نخع، از تابعین اصحاب رسول خدا(ص) و از یاران خاص امام علی(ع) و امام حسن(ع) است. وی ۱۸ سال از عمر خود را در دوران رسول خدا(ص) سپری کرد. او از جمله شیعیانی است که در روزهای اول خلافت حضرت علی(ع) با او بیعت کرد و در جنگهای امام علی(ع)، از جمله صفین حضور داشت. او را صاحب سِرّ امیرالمومنین(ع) نیز میدانند. کمیل از جمله ده نفری است [یادداشت ۱]که در زمان عثمان از کوفه به شام تبعید شدند.[۱] کمیل در سال ۸۲ق به دستور حجاج بن یوسف ثقفی کشته شد.[۲]
از آنجا که این دعا را کمیل از امام علی(ع) روایت کرده، به دعای کمیل مشهور شده است.
سند دعا
منبع دعای کمیل کتاب مصباح المتهجد[۳] شیخ طوسی است. شیخ طوسی این دعا را به نام دعای خضر در ضمن اعمال ماه شعبان آورده است. وی میگوید: «روایت شده که کمیل بن زیاد نخعی امیرالمؤمنین(ع) را دید که در شب نیمه ماه شعبان در حال سجده این دعا را میخواند» سپس دعای مشهور کمیل را نقل میکند. سید بن طاووس در اقبال الاعمال،[۴] علامه مجلسی در زاد المعاد[۵] و کفعمی[۶] در ضمن اعمال نیمه شعبان این دعا را آوردهاند. شیخ عباس قمی نیز در مفاتیح الجنان[۷] دعای کمیل را به نقل از مصباح المتهجد شیخ طوسی آورده است. علامه مجلسی[۸] دعای کمیل را بهترین دعا معرفی کرده است.
مضامین
فرازی از دعای کمیل:
«فَهَبْنِي يَا إِلَهِي وَ سَيِّدِي وَ مَوْلاَيَ وَ رَبِّي صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِکَ فَکَيْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِکَ وَ هَبْنِي صَبَرْتُ عَلَى حَرِّ نَارِکَ فَکَيْفَ أَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ إِلَى کَرَامَتِکَ أَمْ کَيْفَ أَسْکُنُ فِي النَّارِ وَ رَجَائِي عَفْوُکَ.» ای خدا و آقا و مولا و پروردگارم، بر فرض که بر عذابت شکیبایی ورزم، ولی بر فراقت چگونه صبر کنم، و گیرم ای خدای من بر سوزندگی آتشت شکیبایی کنم، اما چگونه چشم انداختن به بزرگمنشی و سخاوتت را تاب آورم، یا چگونه در آتش، سکونت گزینم و حال آنکه امید من گذشت و چشمپوشی توست؟!
سید ابن طاووس، اقبال الأعمال، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م، ص۵۸۶.
دعای کمیل دارای مضامین بلند در معرفت خداوند و طلب آمرزش گناهان است.
حضرت علی(ع) این دعا را با نام خداوند آغاز میکند و سپس در چند فقره، خداوند را به رحمت، قوت، جبروت، عزت، عظمت، سلطنت، ذات، اسماء، علم و نور الهی، قسم میدهد. بعد خداوند را با «یا نُورُ یا قُدُّوسُ یا أَوَّلَ الْأَوَّلِینَ وَ یا آخِرَ الْآخِرِینَ» ندا میکند و آثار و پیامدهای اعمال آدمی را متذکر میشود و از خداوند طلب آمرزش میکند.
حضرت در فقره بعد، با یاد خدا به خدا تقرب میجوید، خدا را شفیع درگاهش قرار داده و از خدا میخواهد که به پیشگاه خدا نزدیک شود، سپاسگزاری را به او یاد دهد، یاد خدا را به خود الهام دهد و از خدا طلب خضوع و خشوع میکند و با عباراتی شدت اشتیاق خود به حق را ابراز میدارد.
در ادامه به فرمان عالمگیر خداوند اشاره کرده و با عباراتی خداوند را بخشایشگرِ خطاپوش معرفی میکند.
در فرازهای دیگر، آنحضرت، ستار العیوب بودن خداوند، دفع بلاها، حفظ لغزشها و عدم استحقاق بنده به تعریف و تمجیدها را بیان میکند و به ضعف و نقص و بدحالی، به سنگینی بلا و گرفتاری و قصور و نارساییها و... اشاره میکند و از آنها نزد خداوند شِکوه کرده و از لطف و کرم الهی برای رفع آنها کمک میخواهد و با توسل به عزت خداوند از او خواستههایی مطرح میکند و به تسویل نفس و تزیین شیطان اشاره میکند. با اشاره به سابقه لطف ازلی عنوان میکند که خداوند موحدان و پرستشگران را در آتش جهنم نمیسوزاند.
سپس آن حضرت به مقایسه بلاهای دنیا با عذاب آخرت میپردازد و میگوید: «ای مولای من گیرم که بر عذاب تو شکیبا باشم چگونه بر دوریت صبر کنم؟» بعد به امید بنده مؤمن به رحمت خداوند اشاره میکند و میگوید «آیا مؤمن و کافر یکسانند؟» و در پایان با ندا کردن خداوند به صفاتی، از خداوند حاجتهایی میطلبد. در فرازهای پایانی دعای کمیل امام علی(ع) ضمن درخواست آمرزش و مغفرت برای خویش؛ دعا را تنها دارایی و امید را سرمایه و گریه را یگانه سلاح خویش دانسته است. [۹]
فرازی از دعای کمیل: «يا رَبِّ يا رَبِّ يا رَبِّ قَوِّ عَلى خِدْمَتِکَ جَوارِحى وَاشْدُدْ عَلَى الْعَزيمَةِ جَوانِحى وَ هَبْ لِىَ الْجِدَّ فى خَشْيَتِکَ وَالدَّوامَ فِى الاِْتِّصالِ بِخِدْمَتِکَ حَتّى اَسْرَحَ اِلَيْکَ فى مَيادينِ السّابِقينَ وَ اُسْرِعَ اِلَيْکَ فِى الْبارِزينَ وَ اَشْتاقَ اِلى قُرْبِکَ فِى الْمُشْتاقينَ وَ اَدْنُوَ مِنْکَ دُنُوَّ الْمُخْلِصينَ وَ اَخافَکَ مَخافَةَ الْمُوقِنينَ وَ اَجْتَمِعَ فى جِوارِکَ مَعَ الْمُؤْمِنينَ» (اى پروردگارم، اى پروردگارم، اى پروردگارم اعضايم را در راه خدمتت نيرو بخش و دلم را بر عزم و همّت محکم کن، و کوشش در راستاى پروايت و دوام در پيوستنِ به خدمتت را به من ارزانى دار، تا به سويت برانم در ميدانهاى پيشتازان و به سويت بشتابم در ميان شتابندگان و به کوى قُربت آيم در ميان مشتاقان و همانند مُخلِصان به تو نزديک شوم و چون يقين آوردگان از جاهِ تو بهراسم و با اهل ايمان در جوارت گِرد آيم.)
ثواب قرائت
امام خمینی:
«دعای کمیل یک دعای عجیبی است، بسیار عجیب. بعض فقرات دعای کمیل از بشر عادی نمیتواند صادر بشود.»
صحیفه امام، جلد ۱۹ - صفحه ۶۴.
سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال[۱۰] بعد از اینکه کلام شیخ طوسی در مصباح المتهجد را میآورد، روایت دیگری را نقل میکند که کمیل بن زیاد میگوید: «روزی با مولای خود، امام علی(ع) در مسجد بصره نشسته بودم و جمعی از اصحاب حضرت هم حضور داشتند. از حضرت سؤال شد که معنای این آیه که خدا میفرماید: «فِیهَا یُفْرَقُ کلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ»[۱۱] چیست؟ حضرت فرمودند: آن شب نیمه شعبان است. سوگند به کسی که جان علی در دست قدرت اوست هیچ بندهای نیست جز اینکه تمام آنچه بر او از نیکی و بدی میگذرد، در شب نیمه شعبان برایش تقسیم میشود تا آخرسال او. هر بندهای که آن شب را به عبادت احیا کند و دعای حضرت خضر را بخواند، دعای او مستجاب میشود.»
کمیل میگوید: «وقتی که حضرت به منزل خود رفتند، همان وقت شب به خدمت آن بزرگوار رسیدم. حضرت فرمودند برای چه کاری آمدی؟ عرض کردم به طلب دعای خضر آمدهام. امیرالمومنین فرمود:ای کمیل، اگر این دعا را حفظ کردی هر شب جمعه یا در هر ماه و یا سالی یکبار و یا لااقل در تمام عمر یک مرتبه بخوان تا امور تو کفایت شود. خداوند تو را یاری میکند، روزی تو زیاد میشود و البته از مغفرت هم محروم نخواهی شد. ای کمیل، مدتی که تو با ما مُصاحِب و همنشین هستی، موجب شده که تو را به چنین نعمت و کرامتی سرافراز گردانم. ای کمیل بنویس: اللهم انی اسئلک برحمتک...»
از نگاه دیگران
مرتضی مطهری: یکی از آن گنجینههای بزرگی که در دنیای شیعه وجود دارد این دعاهاست. به خدا قسم گنجینهای است از معرفت... اگر ما جز دعای کمیل از علی و جز دعای ابوحمزه از علی بن الحسین نداشتیم و اسلام در چهارده قرن چیز دیگری نداشت، همینکه توسط دو تن از شاگردهای اسلام از آن دنیای بدویت و جهالت چنین دو اثری ظاهر شده کافی است. آنقدر اینها اوج و رفعت دارد که اصلًا اعجاز جز این چیزی نیست. [۱۲]
حکم فقهی
جُنُب و حائض اگر دعای کمیل بخوانند احوط و بهتر آن است که آیه «أَفَمَن کانَ مُؤْمِنًا کمَن کانَ فَاسِقًا لَّا یسْتَوُونَ»[۱۳] که جزء آن است، نخوانند چون جزء سوره حم سجده است.[۱۴] اما بعضی از فقها خواندن این آیه را برای حائض و جنب حرام میدانند.[۱۵]
زمان خواندن
با توجه به گفته سید بن طاووس در کتاب اقبال الاعمال[۱۶] زمان قرائت دعای کمیل، نیمه شعبان و شب جمعه است. و در ایران نیز رسم بر این است که شیعیان این دعا را در نیمه شعبان و شبهای جمعه در مکانهای مذهبی به صورت جمع میخوانند.
شرحها و ترجمهها
برخی از شرحها و ترجمههای دعای کمیل به شرح ذیل است:
منبع: دعای کمیل - ویکی شیعه
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
